PROLOG
ALBO
PARTYTURA ZAPOMNIANEGO

2006

Historia ta ma właściwie kilka początków. Trudno mi zdecydować się na jeden, ponieważ wszystkie składają się na ten początek.

Można ją rozpocząć – zupełnie nieefektownie – od dwóch nagich ciał w pewnym berlińskim mieszkaniu. Od dwudziestodziewięcioletniego mężczyzny, nieubłaganie utalentowanego muzyka, który topi swój talent w alkoholu, zmiennych nastrojach i niezaspokajalnej tęsknocie za bliskością.

Można ją też zacząć od dwunastoletniej dziewczynki, która postanawia rzucić światu w twarz „nie” i szukać dla siebie i swojej historii innego początku.

Można cofnąć się bardzo daleko, do korzeni, i zacząć tam.

Albo można zacząć tę historię od tych trzech początków jednocześnie.

W chwili gdy Aman Baron, znany jako „ten Baron” albo tylko „Baron”, wyznał mi, że kocha mnie wstrząsająco niedobrze, nieznośnie lekko, uparcie milcząco i głośno, tak że można skonać ze śmiechu, chorowitą, słabującą, pozbawioną iluzji i wytężenie twardą miłością, moja dwunastoletnia siostrzenica Brilka wyszła z hotelu w Amsterdamie i ruszyła w kierunku dworca. Miała tylko małą sportową torebkę, trochę pieniędzy w portfelu, a w ręce kanapkę z tuńczykiem. Chciała jechać do Wiednia i kupiła tani weekendowy bilet na pociąg regionalny. W recepcji zostawiła karteczkę. Napisała, że nie ma zamiaru wracać ze swoją grupą taneczną do ojczyzny i żeby jej nie szukać.

W tej właśnie chwili zapaliłam papierosa i dostałam ataku kaszlu – częściowo z wrażenia, jakie zrobiło na mnie wyznanie Amana, a częściowo od dymu, którym się zakrztusiłam. Aman, którego nigdy nie nazywałam „tym Baronem”, od razu do mnie podszedł, klepnął mnie w plecy tak, że na moment straciłam oddech, i spojrzał zaskoczony. Choć był ode mnie młodszy tylko o cztery lata, czułam się starsza o kilka dekad, a poza tym byłam na najlepszej drodze, żeby stać się figurą tragiczną. Niełatwo jednak było to zauważyć, bo byłam mistrzynią mamienia.

Na jego twarzy malowało się rozczarowanie – nie takiej reakcji spodziewał się na swoje wyznanie. Zwłaszcza że zaproponował mi, żebym pojechała z nim na tournée, które rozpoczynał za dwa tygodnie. Za oknem zaczął kropić deszcz, był czerwiec, ciepły zmierzch z lekkimi jak mgła chmurami, które ozdabiały niebo niczym małe kłębki waty.

Kiedy kaszel minął, a Brilka wsiadła do pociągu, rozpoczynając swoją odyseję, gwałtownie otwarłam drzwi balkonowe i opadłam na sofę. Wydawało mi się, że się duszę. Żyłam w obcym kraju, zerwałam kontakt z większością ludzi, których niegdyś kochałam i którzy wcześniej coś dla mnie znaczyli, i przyjęłam propozycję wykładów na uniwersytecie, co wprawdzie zapewniało mi byt, ale nie miało ze mną nic wspólnego.

Tego wieczoru, kiedy Aman powiedział, że chce przy mnie znormalnieć, Brilka, córka mojej nieżyjącej siostry i moja jedyna siostrzenica, jechała do Wiednia, miejsca, które w jej wyobraźni stało się ojczyzną z wyboru, osobistą utopią, a wszystko to z przywiązania do pewnej nieżyjącej kobiety. Owa nieżyjąca kobieta, siostra mojego dziadka, a tym samym siostra jej pradziadka, w jej wyobraźni była bohaterką. Brilka zamierzała zdobyć w Wiedniu prawa autorskie do jej piosenek. Podświadomie miała nadzieję, że idąc jej śladami, znajdzie rozwiązanie, ostateczną odpowiedź, i zapełni ziejącą w sobie pustkę. Ale tego wszystkiego jeszcze wówczas nie wiedziała.

Usiadłam na sofie, oparłam twarz na rękach i pocierałam oczy, unikając wzroku Amana. Znowu zbierało mi się na płacz, ale wiedziałam, że nie mogę się rozpłakać. Nie teraz, kiedy Brilka z okna pociągu widzi migającą starą-nową Europę i po raz pierwszy się uśmiecha na myśl o swym przybyciu na ten kontynent obojętności. Nie wiem, jaki widok skłonił ją do uśmiechu, gdy opuszczała miasto z miniaturowymi mostami, ale to nieważne. Najważniejsze, że się uśmiechnęła.

Chce mi się płakać, pomyślałam dokładnie w tym momencie. I żeby tego nie zrobić, wstałam z sofy, poszłam do sypialni i położyłam się na łóżku. Na Amana nie musiałam długo czekać. Taki smutek jak jego bardzo szybko można uleczyć, jeśli się zaproponuje leczenie ciałem – zwłaszcza gdy chory ma dwadzieścia dziewięć lat.

Własnym pocałunkiem obudziłam się z letargu.

A kiedy Aman położył głowę na moim brzuchu, moja dwunastoletnia siostrzenica opuszczała Holandię. Przejeżdżała niemiecką granicę w przedziale wypełnionym zapachem piwa z puszki oraz samotnością, podczas gdy wiele setek kilometrów dalej jej nic nieprzeczuwająca ciotka udawała miłość do dwudziestodziewięcioletniego cienia. Tymczasem siostrzenica przemierzała Niemcy w nadziei, że posuwa się naprzód.

Kiedy Aman zasnął, wstałam, poszłam do łazienki, usiadłam na brzegu wanny i zaczęłam płakać. Gorzkimi łzami opłakiwałam udawaną miłość, tęsknotę za wiarą w słowa, które kiedyś tak silnie wpływały na moje życie. Poszłam do kuchni, zapaliłam papierosa i wyjrzałam przez okno. Przestało padać. Nagle z jakiegoś powodu zrozumiałam, że coś się wydarzyło, coś się rozpoczęło, coś poza tym mieszkaniem o wysokich sufitach, z osieroconymi książkami, gorliwie gromadzonymi przeze mnie licznymi lampami − moją namiastką nieba, iluzją prawdziwego światła. Światełkiem w moim własnym tunelu. Ale tunel był zawsze, a światła lamp pocieszały mnie na krótko, tylko na chwilę.

Trzeba może jeszcze dodać, że Brilka była bardzo wysoka, prawie o dwie głowy wyższa ode mnie, co przy mojej posturze nie jest zresztą trudne. Miała krótką, chłopięcą fryzurę, okulary lenonki, stare dżinsy i koszulę w kratkę. Do tego pięknie wykrojone oczy w kształcie ziaren kakao, ciągle szukające gwiazd, i nieskończenie wysokie czoło, za którym kryło się wiele strapień. Uciekła właśnie z grupy tanecznej przebywającej na gościnnych występach w Amsterdamie, w której tańczyła męskie partie, ponieważ była zbyt duża, zbyt mroczna do ludowych, delikatnych, kobiecych tańców z mojej ojczyzny. Po długich prośbach pozwolono jej w końcu występować w męskim stroju i tańczyć dzikie figury – ofiarą tej decyzji padł w minionym roku jej długi warkocz.

Mogła wykonywać podskoki, piruety i figury ze sztyletami, zawsze wychodzące jej lepiej niż falujące, marzycielskie ruchy kobiet. Lubiła tańczyć nad życie, ale kiedy zaproponowano jej partię solową przed holenderską publicznością, ponieważ była o wiele lepsza od młodych tancerzy, którzy z początku się z niej podśmiewali, opuściła zespół w poszukiwaniu odpowiedzi, której taniec nie mógł jej dać.

Następnego dnia zadzwoniła moja matka. Za każdym razem groziła, że umrze, jeśli zaraz nie wrócę do ojczyzny, z której uciekłam przed wielu laty. Drżącym głosem przekazała mi wiadomość, że „to dziecko” uciekło. Dłuższą chwilę trwało, zanim pojęłam, o jakim dziecku mowa i w jaki sposób to wszystko wiąże się ze mną.

– Jeszcze raz: gdzie ona dokładnie była?

– W Amsterdamie. Co z tobą, do diabła! Nie słyszysz, co mówię? Uciekła wczoraj i zostawiła wiadomość. Zadzwonił do mnie kierownik zespołu. Postawiono wszystkich na nogi...

– Czekaj, czekaj. Jak jedenastoletnia dziewczynka może zniknąć z hotelu, zwłaszcza że...

– Dwunastoletnia. W listopadzie skończyła dwanaście lat. Oczywiście nie pamiętasz. Jakżeby inaczej.

Głęboko zaciągnęłam się papierosem, przygotowując się na nadciągającą katastrofę. Ton matki nie wskazywał na to, że uda mi się szybko odciąć od tej afery i zniknąć, co w ostatnich latach było moją specjalnością. Szykowałam się na obowiązkowe wyrzuty, które zawsze zmierzały do tego, by mi uzmysłowić, jak jestem złą córką i jak niewydarzonym człowiekiem. I bez pomocy matki dobrze o tym wiedziałam.

– Okej, skończyła dwanaście lat, rzeczywiście o tym zapomniałam, ale to nie ma nic do rzeczy. Zawiadomiono policję?

– A jak myślisz? Szukają jej.

– No to ją znajdą. To tylko mała, rozpieszczona dziewczynka, która, jak przypuszczam, ma wizę turystyczną i...

– Czy ty masz jeszcze jakieś ludzkie uczucia?

– Przepraszam. Próbuję tylko głośno myśleć.

– Tym gorzej, jeśli tak myślisz.

– Mamo!

– Będą do mnie dzwonić. Powiedzieli, że najpóźniej za godzinę. Modlę się tylko, żeby ją znaleźli, żeby ją szybko znaleźli. I chcę jeszcze, żebyś po nią pojechała i przywiozła ją. Daleko nie odjedzie.

– Ja...

– Ona jest córką twojej siostry. I ty ją przywieziesz. Obiecaj mi!

– Ale...

– Zrobisz to!

– O Boże, no dobrze.

– I nie wzywaj imienia Boga.

– Nie wolno mi teraz powiedzieć „o Boże”, czy co?

– Weźmiesz ją do siebie. A potem wsadzisz w samolot.

Tej samej nocy znaleziono ją w małym austriackim miasteczku niedaleko Wiednia, gdzie czekała na połączenie. Została zatrzymana przez austriacką policję i zabrana na posterunek. Matka zbudziła mnie i powiedziała, że mam jechać do Mödling.

– Dokąd?

– To miasto nazywa się Mödling. Zapisz sobie.

– Zapamiętam.

– Ty nigdy nawet nie wiesz, jaki jest dzień tygodnia.

– Zapisuję! Gdzie to jest, do diabła?

– Pod Wiedniem.

– A czego ona tam szukała?

– Pewnie chciała jechać do Wiednia.

– Do Wiednia?

– Tak, Wiednia. Powinno ci to coś mówić.

– Mówi.

– I zabierz z sobą dowód osobisty. Oni wiedzą, że odbierze ją ciotka. Zanotowali twoje nazwisko.

– Nie mogą jej po prostu wsadzić do samolotu?

– Nica!

– Okej, już się ubieram. Dobra.

– I zadzwoń, jak tylko ją odbierzesz.

Matka z trzaskiem odłożyła słuchawkę.

Tak zaczyna się ta historia.

Dlaczego Wiedeń? Dlaczego to wszystko działo się po nocy, gdy próbowałam tłumić płacz? Wszystko miało swój powód. Gdyby nie on, musiałabym zacząć w zupełnie innym miejscu.

Nazywam się Nica. To imię zawiera słowo ca, które w moim ojczystym języku znaczy „niebo”. Może moje dotychczasowe życie było szukaniem tego nieba, które jeszcze przed moim urodzeniem dano mi na drogę jako obietnicę. Moja siostra nazywała się Daria. Jej imię zawiera słowo aria, „chaos” – rozwalanie i przewracanie wszystkiego do góry nogami, bałaganienie i nieodstawianie na miejsce. Jestem jej zobowiązana: jej chaos zobowiązuje mnie, bym szukała w nim swojego nieba. Może po prostu chodzi jednak o Brilkę. O Brilkę, której imię w języku mojego dzieciństwa nie znaczy nic. Której imienia jeszcze nie opisano i które nie stygmatyzuje. O Brilkę, która sama nadała sobie to imię i tak długo się upierała, żeby ją tak nazywać, aż wszyscy zapomnieli, jak nazywa się naprawdę.

I nawet jeśli nigdy ci tego nie powiedziałam, to z wielką chęcią − z nieprawdopodobną chęcią − pomogę ci, Brilko, inaczej i na nowo napisać swoją historię. Tutaj spisuję ją dlatego, żeby nie tylko ją opowiedzieć, ale też udowodnić. Tylko dlatego.

Zawdzięczam te wersy stuleciu, które wszystkich okłamało i zdradziło. Zawdzięczam te wersy trwającej wiele lat zdradzie, która ciąży mojej rodzinie jak przekleństwo. Zawdzięczam te wersy mojej siostrze, której nigdy nie mogłam wybaczyć, że tamtej nocy wyskoczyła, choć nie miała skrzydeł, mojemu dziadkowi, któremu wyrwała serce, mojej prababce, która tańczyła ze mną pas de deux, kiedy miała osiemdziesiąt trzy lata, mojej matce, która szukała Boga... Zawdzięczam te wersy Mirowi, który zainfekował mnie miłością jak trucizną. Zawdzięczam te wersy mojemu ojcu, którego nigdy naprawdę nie poznałam. Zawdzięczam te wersy pewnemu fabrykantowi czekolady i biało-czerwonemu porucznikowi, pewnej więziennej celi, lecz również stołowi operacyjnemu ustawionemu na środku klasy. Zawdzięczam te wersy nieskończenie wielu wylanym łzom, sobie samej, bo opuściłam ojczyznę, żeby się odnaleźć, a coraz bardziej się gubiłam. Ale przede wszystkim zawdzięczam te wersy tobie, Brilko.

Tobie je zawdzięczam, bo zasłużyłaś na ósme życie. Ponieważ mówi się, że liczba osiem oznacza wieczność, rzekę, która ciągle powraca. Ofiaruję ci moje osiem. Dzieli nas jedno stulecie. Czerwone stulecie. Na zawsze i na osiem. Teraz ty jesteś najważniejsza, Brilko. Adoptowałam twoje serce. Swoje cisnęłam daleko. Przyjmij to moje osiem.

Jesteś czarodziejskim dzieckiem. Przedrzyj się przez niebo i chaos, przedrzyj się przez nas wszystkich, przedrzyj przez te wersy, przedrzyj przez świat duchów i świat realny, przedrzyj przez powrót miłości i wiary, skróć odległość, która zawsze oddziela nas od szczęścia, przedrzyj się przez los, który nie był losem. Przedrzyj się przeze mnie i przez siebie.

Przetrwaj wszystkie wojny. Przekrocz wszelkie granice. Poświęcam ci wszystkich bogów i wszystkie wieńce róż, wszystkie pożary, wszystkie nadzieje, którym ścięto głowę, wszystkie historie. Przedrzyj się przez nie. Bo potrafisz. Masz ósemkę, pamiętaj o tym. W tej cyfrze na zawsze będziemy z sobą splecione i przez wieki możemy się nasłuchiwać. Sprostasz temu.

Bądź wszystkim, czym byliśmy i czym nie byliśmy. Bądź podporucznikiem, tancerką na linie, marynarzem, aktorką, producentem filmowym, pianistką, ukochaną, matką, pielęgniarką, pisarką, bądź czerwona i biała albo niebieska, bądź chaosem i niebem, bądź nią i mną, a jednocześnie nie bądź, a przede wszystkim nie przestawaj tańczyć pas de deux.

Przedrzyj się przez tę historię i pozostaw ją za sobą.

Urodziłam się 8 listopada 1973 roku w wiejskim szpitaliku, niewartym wspomnienia, w pobliżu Tbilisi.

Gruzja to mały kraj. I piękny, nie mogę zaprzeczyć, nawet ty się ze mną zgodzisz, Brilko. Te góry i kamieniste wybrzeże nad Morzem Czarnym. Wybrzeże w ostatnim stuleciu wprawdzie trochę się skurczyło za sprawą licznych wojen domowych, głupich decyzji politycznych, konfliktów podsycanych nienawiścią, ale całkiem ładna jego część jeszcze się ostała. Nawet jeśli dobrze znasz tę historię, Brilko, opowiem ją tu krótko, żeby ci uzmysłowić, dokąd zmierzam. Oto legenda o powstaniu naszego kraju.

Pewnego pięknego, słonecznego dnia Bóg podzielił stworzoną przez siebie kulę ziemską na kraje (musiało to być na długo przed budową wieży Babel). Zorganizował jarmark, na którym ludzie głośno się licytowali, zabiegając o dobra, jakie mogli od niego otrzymać, w nadziei że w ten sposób dostaną im się najlepsze spłachcie ziemi (najskuteczniejsi w sztuce wywierania wrażenia byli zapewne Włosi, a najsłabsi Czukcze). Pod koniec długiego dnia świat został podzielony na wiele krajów i Bóg był zmęczony. Ale w swej mądrości na miejsce odpoczynku wybrał dla siebie najpiękniejszy zakątek ziemi, bogaty w rzeki, wodospady, w soczyste owoce i – musiał to wiedzieć – w najlepsze wino na świecie. I kiedy podekscytowani ludzie ruszali w drogę do swoich nowych ojczyzn, dobry Bóg skierował się pod cieniste drzewo, by odpocząć. Zobaczył tam chrapiącego mężczyznę (z brodą i słusznym brzuchem, tak w każdym razie zawsze go sobie wyobrażałam). Bóg się zdziwił, bo nie widział go przy podziale świata. Zbudził go więc i spytał, co tu robi i dlaczego nie zainteresował się posiadaniem własnej ojczyzny. Mężczyzna uśmiechnął się łagodnie (może przed chwilą pozwolił sobie na jedną czy dwie szklaneczki czerwonego wina) i rzekł (tu istnieją różne wersje, ale przyjmijmy właśnie taką), że jest mu dobrze – świeci słońce, jest wspaniały dzień, a on zadowoli się tym, co Bogu tam jeszcze zostało. A kochany, dobrotliwy Bóg, ujęty wewnętrzną wolnością i brakiem ambicji owego człowieka, ofiarował mu swój prywatny raj – Gruzję, z której pochodzimy, Brilko, ty, ja oraz większość osób pojawiających się w naszej historii.

Co chcę przez to powiedzieć? Zauważ, że ta wolność (to jest lenistwo) i brak ambicji (to jest brak argumentów) uchodzą w naszym kraju za cechy szlachetne. Zauważ, że głęboka wiara w dobrego Boga (oczywiście Boga prawosławnego i żadnego innego) nie powstrzymuje ludzi z tego kraju przed tym, by wierzyć we wszystko, co choćby tylko trochę jest baśniowe, tajemnicze albo osnute legendą, i wcale nie musi pochodzić z Biblii. Mogą to być olbrzymy w górach, duchy we własnym domu, złe spojrzenia, które człowieka skazują na nieszczęście, czarne koty niosące z sobą przekleństwo, moc fusów z kawy albo prawda, którą odkrywa się tylko dzięki kartom (w dzisiejszych czasach, jak mi mówiłaś, kropi się auto wodą święconą, żeby uchronić się od wypadku).

Ten kraj, niegdysiejsza złota Kolchida, dał Grekom tajemnicę miłości w formie złotego runa, ponieważ tak rozkazała krnąbrna i nieprzytomnie zakochana królewska córa Medea. Ten kraj sprzyja cechom tak miłym, jak wysławiana pod niebo gościnność, i cechom mniej miłym – lenistwu, oportunizmowi i konformizmowi (większość Gruzinów w żadnym razie tak tego nie postrzega, również pod tym względem jesteśmy zgodne). Ten kraj w ostatnim stuleciu, po stu trzydziestu pięciu latach carskiego i rosyjskiego patronatu, zdołał dokładnie w cztery lata zbudować demokrację – została ona obalona przez rosyjskich, ale również gruzińskich bolszewików, którzy proklamowali Socjalistyczną Republikę Gruzji, jako jedną z republik Związku Radzieckiego.

W owym Związku kraj ten pozostał przez kolejne siedemdziesiąt lat. Potem nastąpiło kilka przełomów, krwawo tłumionych demonstracji, kilka wojen domowych, a w końcu przyszła wytęskniona demokracja, chociaż jej definicja pozostaje kwestią perspektywy i interpretacji.

Uważam, że nasz kraj może być całkiem komiczny (chcę przez to powiedzieć, że nie tylko tragiczny). Że w naszym kraju łatwo się zapomina, co idzie w parze z wypieraniem doznanego. Wypieraniem własnych ran, własnych błędów, ale też bezprawnie zadawanego bólu, ucisku, strat. Mimo to wznosi się tu toasty i często słychać śmiech. Robi to na mnie wielkie wrażenie, naprawdę, mimo że ostatni wiek przyniósł tak wiele smutnych spraw, których skutki do dziś są dla wielu powodem cierpienia. (Już słyszę, jak w tym miejscu oponujesz!)

Jest to kraj, który, oprócz wielkich katów dwudziestego wieku, wydał też wielu cudownych ludzi – tych kochałam i kocham. Niektórzy z nich uciekli, inni zagubili się w swoich poszukiwaniach, niektórzy nie żyją, inni wrócili, niektórzy mają już za sobą najlepsze dni albo jeszcze mają na nie nadzieję, lecz świat o nich nie wie. Jest to kraj, który do dziś opłakuje swą złotą erę między dziesiątym a trzynastym stuleciem, kraj, który wierzy, że pewnego dnia znowu odzyska dawny blask (tak, w naszym kraju progres zawsze oznacza regres).

Tradycje wydają się nikłym odbiciem przeszłości. Dążenie do wolności to bezsensowne poszukiwanie niepewnego brzegu, gdyż w ciągu ostatnich osiemnastu lat nie udało się wypracować wspólnego pojmowania wolności. Kraj, w którym przyszłam na świat przed trzydziestoma trzema laty, podobny jest do króla, który ciągle jeszcze siedzi na tronie w błyszczącej koronie i we wspaniałym płaszczu i wydaje rozkazy, lecz nie dostrzega, że jego dwór już dawno go porzucił.

Nie bądź powodem żadnych nieprzyjemności – tak brzmi pierwsze przykazanie w tym kraju. Powiedziałaś mi to w czasie naszej wspólnej podróży i zapamiętałam twoje słowa (zapamiętałam wszystko, co mi wtedy powiedziałaś, Brilko). Dodam do tego jeszcze: żyj tak, jak żyli twoi rodzice, i rzadko, a najlepiej nigdy nie bądź sama. Samotność jest niebezpieczna i niepotrzebna. Ten kraj ubóstwia wspólnotę i nieufnie traktuje odludków. Pojawiaj się w gromadzie, z przyjaciółmi, we wspólnotach rodzinnych i w towarzystwie ludzi o podobnych zainteresowaniach – w pojedynkę niewiele będziesz znaczyć.

Rozmnażaj się, bo jesteśmy małym krajem i musimy tworzyć przyszłe pokolenia – to przykazanie jest równie ważne, jak pierwsze przykazanie Dekalogu. Bądź zawsze dumna ze swego kraju, nigdy nie zapomnij swej mowy, zagranica, obojętne jaka, niech sobie będzie piękna, intrygująca i fascynująca, ale niech nigdy, nigdy, nigdy nie będzie lepsza od twojej ojczyzny. Znajduj zawsze takie cechy w ludziach innych nacji, które w Gruzji uznano by za co najmniej skandaliczne: skąpstwo, a więc niechęć do wydawania wszystkich pieniędzy na zabawę, niedostateczna gościnność, a więc odmowa stawiania całego swego życia na głowie z powodu każdych odwiedzin, umiarkowanie w jedzeniu i piciu, a więc niezdolność do picia na umór, a także brak talentu muzycznego.

Manifestuj swoją otwartość i tolerancyjność, interesuj się innymi kulturami, o ile szanują one i podkreślają niezwykłość i wyjątkowość twojej ojczyzny. Bądź (w ostatnich osiemnastu latach znowu) wierząca, chodź do cerkwi, nie kwestionuj niczego, co łączy się z Kościołem prawosławnym. Nie myśl samodzielnie, zawsze czyń znak krzyża, przechodząc obok cerkwi (mówiłaś, że to bardzo en vogue), a więc około dziesięciu tysięcy razy na dzień, kiedy znajdujesz się w stolicy. Nie krytykuj niczego, co święte, czyli niczego, co wiąże się z tym krajem.

Bądź radosna i pogodna, bo to cechy Gruzinów: w tym słonecznym kraju nie lubi się ponuraków. O tym też przekonasz się aż za dobrze. Nigdy nie zdradzaj męża, a jeśli mąż cię zdradzi, wybacz mu, bo przecież jest mężczyzną. Żyj przede wszystkim dla innych. Bo inni tak czy inaczej zawsze wiedzą lepiej, co dla ciebie dobre.

Na koniec chcę jeszcze dorzucić, że mimo wieloletniej walki o ten kraj i z tym krajem nie zdołałam go zastąpić żadnym innym, wyrzucić go z siebie niczym złego ducha, który mną zawładnął. Żaden rytuał oczyszczenia, żaden mechanizm spychania w podświadomość do tej pory mi nie pomógł. Wszędzie, dokąd przyszłam, coraz bardziej oddalając się od swego kraju, szukałam tej roztrwonionej, rozproszonej, zmarnotrawionej, niespożytkowanej miłości, którą w nim pozostawiłam.

Tak, jest to kraj, który w ogóle nie przejawia ambicji, najchętniej wszystko wziąłby w prezencie, bo jest przecież taki kochany, radosny i pogodny i (w dobre dni) potrafi wyczarować światu uśmiech na ustach.

W tym kraju 8 listopada 1973 roku przyszłam na świat, który był zbyt zajęty swoimi sprawami, żeby moje pojawienie się jakoś specjalnie zauważyć. Afera Watergate, demonstracje przeciwko wojnie w Wietnamie, rządy czarnych pułkowników w Grecji, kryzys naftowy i kariera Elvisa – to wszystko nie dawało spokoju światu na zachodzie, podczas gdy jego część wschodnia pod rządami Breżniewa pogrążała się w głuchej stagnacji. Stagnacji, która oznaczała, że władzy broni się wszystkimi środkami, a przez to odrzuca jakiekolwiek reformy i coraz bardziej przymyka oczy na przejawy rozkwitu korupcji i czarnego rynku.

W obu jednak częściach świata słuchało się po raz pierwszy The Great Gig in the Sky Pink Floydów. Na Zachodzie publicznie, na Wschodzie po kryjomu.

A Wysocki miał jeszcze śpiewać o tych czasach:

Wieczny cyrk,
Gdzie jak mydlane bańki
Pękają obietnice.
Niech świętuje, kto może.
Wielkie zmiany?
To tylko mowa-trawa.
Nie lubię tego wszystkiego,
Rzygać się chce.

Poza moimi narodzinami i niefortunnym upadkiem mojej siostry nic specjalnego w tym dniu się nie wydarzyło. Może jeszcze to, że moja matka, tocząca nieustającą walkę ze swoim ojcem i ciągle mająca nadzieję, że ojciec kiedyś zrozumie żeńską część rodziny, straciła w tym dniu cierpliwość i zaczęła krzyczeć.

„Jesteś dziwką!”, bluznął dziadek, a moja matka odcięła się, płacząc: „Jeśli już, to jestem dzieckiem dziwki!”.

Dwie godziny później zaczęła rodzić.

W kłótnię uwikłani byli: mój dominujący dziadek, moja infantylna babka i moja coraz bardziej tracąca kontrolę nad swoim życiem matka.

Wyjątkowym zdarzeniem w owym dniu, tuż przed rozpoczęciem porodu, był upadek z konia i wstrząs mózgu mojej o dwa i pół roku starszej siostry.

Kilka dni wcześniej dziadek zabrał ją do pobliskiej stadniny i tak się zachwyciła arabami i konikami dagestańskimi, że dziadek w dniu moich narodzin znowu posadził ją na konia. Koń nagle się poderwał i zrzucił dziecko, lekko tylko podtrzymywane przez dziadka w pasie. Wszystko zdarzyło się tak szybko, że dziadek nie zdążył jej złapać. Moja siostra spadła i niczym ciężka dynia uderzyła o ziemię zasłaną wprawdzie słomą, ale i tak za twardą dla jej miękkiego i różowego ciałka.

Podczas gdy dziadek rzucił się zrozpaczony ku wnuczce, ciskając oskarżenia pod adresem hodowców koni i grożąc, że zamknie „całe to towarzystwo”, moja matka zaczęła jęczeć, poruszona kłótnią i raniącymi słowami, które długo jeszcze rozbrzmiewały echem w Zielonym Domu, domu mojego dzieciństwa. Moja babka, która w wielu podobnych scysjach między mężem a córką odgrywała rolę arbitra, tym razem nie opowiedziała się po żadnej ze stron, co jeszcze zwiększyło napięcie. Słysząc jęk matki, natychmiast pobiegła do kuchni i bez słowa chwyciła słuchawkę masywnego telefonu wiszącego na ścianie.

Bóle porodowe trwały dokładnie osiem godzin.

W tym czasie, kiedy matka w towarzystwie mojej babki przybyła do wiejskiego szpitalika, do innego szpitala przywieziono Darię, moją siostrę, najczęściej nazywaną Dari albo Dariko.

„Aua!”, krzyczała Daria. „Aaa!”, krzyczała moja matka. „Mamaaaa!”, łkała Daria, a moja matka jęczała: „Mamaaaa!”. Dziadek wsiadł do białej łady swojej córki, ponieważ jego ukochane auto, kolekcjonerska mewa (czyli rosyjska czajka, oficjalnie zwana GAZ 13, zarezerwowana wyłącznie dla radzieckiej elity), o którą dbał i którą kochał jak dziecko, było zbyt wolne na wiejskie drogi. Popędził do najlepszego szpitala w Tbilisi, gdzie u Darii stwierdzono lekki wstrząs mózgu. A moje przyjście na świat skonstatowano kilka kilometrów dalej i parę godzin później.

Mój głośny wrzask zmusił mą wyczerpaną matkę do podniesienia głowy i przyjrzenia mi się. Stwierdziła, że nie jestem do nikogo podobna, a potem znowu opadła na prowizoryczny fotel porodowy. Pierwszą osobą, która świadomie mnie dotknęła, była babka. Orzekła, że jestem „dzieckiem z ponadprzeciętną potrzebą harmonii”. W końcu przyszłam na świat w epicentrum konfliktu. W kwestii potrzeby harmonii potężnie się jednak myliła.

Dziadek, który przywiózł siostrę ze szpitala do domu – lekarze kazali, by leżała w łóżku – otrzymał telefonicznie wiadomość, że dziecko, „drobne i ciemnowłose”, właśnie się urodziło i jest zdrowe. Siadł na tarasie opatulony w swoją starą kurtkę marynarską, o którą tak często kłóciłam się potem z siostrą, i cały czas kręcił głową.

Podczas gdy jego matka piekła ciasto powitalne, wyciągnęła z piwnicy ulubiony likier owocowy (tym razem z wiśni) i planowała świętowanie moich narodzin, dziadek siedział bez ruchu, porażony ponownym skandalicznym wyczynem swojej córki; nie był zdolny do niczego więcej. Moje narodziny zmusiły go do dania kolejnej wnuczce swego nazwiska – Jaszi, ponieważ zostałam poczęta w związku pozamałżeńskim. Tym razem nie z dezerterem i zdrajcą, jak dziadek nazywał ojca mojej siostry, lecz po prostu z kryminalistą, który, gdy się rodziłam, siedział w więzieniu.

„To dziecko jest owocem bezwstydu Elene, jej zepsucia, i przypieczętowuje moją ostateczną porażkę w walce o jej cześć, nie mam więc żadnego powodu do radości czy świętowania. Ta dziewczynka, nawet jeśli niczemu nie jest winna, jest ucieleśnieniem całego zła, jakie jej matka nam wyrządziła”. Takie były jego pierwsze słowa, wypowiedziane wreszcie w odpowiedzi na liczne zachęty swej matki, a mojej prababki, żeby dał wyraz temu, co czuje na wieść o narodzeniu drugiej wnuczki. Tak oceniał sytuację ze swego punktu widzenia – biorąc pod uwagę okoliczności – i nie mogę mu tego brać za złe.

Przez pięć dni, kiedy przebywałam z matką w szpitalu, a babka codziennie przychodziła do swej córki z rosołem i marynowanymi warzywami, dziadek, odchodząc od zmysłów, dyżurował w domu przy łóżku Darii, która nie mogła zrozumieć, dlaczego nie wolno jej wstawać. Dziadek zajmował ją rozmaitymi historiami, grami, filmami rysunkowymi (specjalnie wstawił telewizor do jej pokoju) i ani ona nie wiedziała o moim istnieniu, ani moja matka o wstrząsie mózgu swojej pierworodnej.

W królestwie naszego potężnego dziadka Daria była dzieckiem ubóstwianym i podziwianym, stworzonym do uwielbienia i zachwytów. Aż – tu uprzedzam fakty, bo upłynie jeszcze wiele lat, zanim to się stanie – brawurowo wcieliła się w rolę ubóstwianego skarbu.

Pomimo tych okoliczności, mimo ekstremalnie krańcowych ról, jakie od początku przydzielił nam dziadek – głowa rodziny, w dniu, w którym przywieziono mnie do domu z wiejskiego szpitala, zapewniłam sobie pewną wieczystą korzyść: bezgraniczną, szaloną miłość prababki Stazji. Ta miłość należała do mnie i tylko do mnie. Prababka obdarowała mnie uczuciem, którego dziesiątki lat skąpiła wszystkim innym, zwłaszcza własnemu synowi, udzielając go oszczędnie, w sposób skryty, trudny do rozpoznania, niemal niezdecydowany. Lecz mnie okazywała je śmiało, głośno, prawie obsesyjnie, z przekroczeniem wszelkich miar. Jakby czekała tylko na moje pojawienie się, jakby dla mnie zachowywała swoją miłość.

Dzień, w którym mnie przywieziono – wątłą, wymiętoszoną i naprawdę nieładną − był dniem, w którym Anastazja, bo tak brzmiało pełne imię prababki, opuściła swój dźwiękoszczelny zamek i wyszła na światło dzienne, by powitać mnie, brzydką kruszynę. Kiedy wzięła mnie na ręce i zamknęła oczy, coś się w niej zmieniło.

I kiedy się obudziła ze swego somnambulicznego stanu na widok drugiej prawnuczki, powiedziała: „To dziecko jest inne. Szczególne. Potrzebuje ochrony i wiele swobody”.

Wszyscy pukali się w głowę i znacząco wzdychali. Zwariowana staruszka obudziła się do życia i nikt tak naprawdę nie wiedział, czy to dobrze, czy źle.

Ja też uwielbiałam moją starszą siostrę.

Kiedy byłam mała, pytano mnie często, czy nie cierpię z powodu jej piękna i powodzenia oraz podziwu, jaki ją otaczał. Ale to nie było tak. Mimo wszystkich trudności, jakie przeszłyśmy z Darią w czasach dzieciństwa i dorastania, choć dokuczałyśmy sobie, prawie się zadręczałyśmy i z wielkim trudem wybaczałyśmy sobie błędy, kochałyśmy się do szaleństwa.

To prawda, jako dziecko zawsze milczałam, gdy Daria pojawiała się w pobliżu, gdy się zastanawiała, czy chwycić mnie za głowę, czy połaskotać w nos. Nie potrafiłam inaczej, niż tylko ubóstwiać swoją siostrę, podobnie jak wszyscy wokół. Może powinnam w tym miejscu spróbować wyjaśnić jej oczywisty urok. Daria miała złote włosy − naprawdę złote. Miała też niespotykane, fascynujące oczy: jedno oko krystalicznie niebieskie, a drugie w kolorze laskowego orzecha. Miała zachwycający uśmiech i jak na tak śliczne dziecko dziwnie głęboki, zachrypnięty głos, niczym obrażony, pulchny wyrostek. Lecz to wszystko zbyt by rzecz upraszczało.

Nawet jeżeli mój dziadek tak bardzo kochał Darię, że moje narodziny uznał za rodzaj bezczelności, ponieważ zagrażały jedynowładztwu jego pierwszej wnuczki, co czułam od początku, nie zmieniało to w niczym faktu, że szukałam i potrzebowałam bliskości mojej siostry.

Byłam brzydkim dzieckiem, które szybko uczyło się wywalczać sobie piękno.

Stazja, jak zawsze nazywano Anastazję, była wytworną kobietą, wprawdzie nie tak nadzwyczajnie piękną jak jej młodsza siostra Kristine, ale w momencie moich narodzin piękno mojej prababki zmieniło się w coś surrealistycznego, somnambulicznego. Zaczęła znowu odkrywać dla siebie balet i przez to odmłodniała.

Tworzyłyśmy naprawdę zwariowany duet.

Tak, Stazji zawdzięczam bardzo wiele, nawet jeśli były w moim dzieciństwie chwile, kiedy wolałabym to jej przebudzenie odwołać. Chwile, w których odczuwałam jej miłość jak przekleństwo i często wolałabym jej nie dostać. Nie dostać tej miłości jako dziwacznego odszkodowania za wiele bolesnych braków mojego dzieciństwa. Lecz ogólnie rzecz biorąc, dzięki niej nauczyłam się żyć, tańczyć na linie, kiedy wszystko wokół mnie stawało w płomieniach. Na linie rozpiętej wyżej niż najwyższe drzewa, wyżej niż wszystkie wieże. Unosiłam się w powietrzu bez lęku, bo w razie upadku mogłam rozłożyć ramiona i pofrunąć. Dzięki niej nauczyłam się przeklinać (w czasach gdy świat zaczyna się chwiać w posadach, umiejętność zdrowego przeklinania to niedoceniana sztuka). Dzięki niej nauczyłam się szukać dróg wyjścia z beznadziejnych sytuacji, wspinać się na ściany, kiedy walą się mosty, i śmiać się jak ruski sołdat. Zwłaszcza wtedy, kiedy nie było nic do śmiechu.

Dzięki niej mogłam zdjąć z siebie wiele klątw niczym ciążące ubrania i demaskować fałszywe aureole. To wszystko i jeszcze więcej zawdzięczam Stazji, od której właściwie wszystko się zaczęło...

Coś, co dała mi Stazja i co może najtrwalej mnie ukształtowało, to historia dywanu.

Pewnego deszczowego poranka – byłam wtedy w drugiej albo w trzeciej klasie – kiedy zostałam w domu, w Zielonym Domu, bo złapałam katar, zastałam Stazję na poddaszu, które nigdy nie zostało wykończone. Był tam niezabezpieczony balkon, szeroki jak taras, ale bez barierek, na który nam, dzieciom, nie wolno było wchodzić, gdzieśmy się jednak najchętniej zbierali – po kryjomu i dość często. Teraz na tym balkonie stała Stazja i trzepała dywan w cudowne granatowo-czerwone wzory, nadjedzony przez mole. Nigdy wcześniej nie widziałam tego dywanu.

– Stój! Nie podchodź bliżej! – zakomenderowała na mój widok.

– Co tu robisz?

– Postanowiłam odrestaurować ten stary dywan.

– Co znaczy odrestaurować? – spytałam i zafascynowana zatrzymałam się przed nią.

– Odnowię go i zawieszę. Należał do naszej babci, a odziedziczyła go Kristine. Kristine nigdy go nie polubiła, więc mi go podarowała, ale ja też go nie ceniłam, dopóki się nie zestarzałam. To bardzo stary, drogocenny dywan.

– Nie da się przecież ze starego zrobić nowego.

– Oczywiście, że się da. Stary będzie jak nowy, to znaczy inny, już niedokładnie taki, jaki był wcześniej, zresztą nie o to chodzi. Jest ciekawiej, kiedy coś się przeobraża. Odnowimy go, zawiesimy i zobaczymy, co się stanie.

– Ale po co? – chciałam wiedzieć.

– Ten dywan to historia. A w tej historii jest ukrytych mnóstwo innych historii. Podejdź tu, ostrożnie, daj rękę, a teraz popatrz. Widzisz ten wzór?

Patrzyłam na ornamenty na czerwonym tle.

– To wszystko są pojedyncze nitki. Pojedyncza nitka jest pojedynczą historią, rozumiesz?

Kiwnęłam głową w skupieniu, chociaż nie byłam pewna, czy rozumiem.

– Ty jesteś nitką, ja jestem nitką, razem stanowimy mały ozdobnik, a z wieloma innymi nitkami tworzymy wzór. Każda nitka jest inna, innej grubości i innego koloru. Trudno objąć wzrokiem cały wzór, ale kiedy patrzy się jednocześnie na wszystkie nici, wtedy ukazują się fantastyczne rzeczy. Popatrz na przykład tu. Czy to nie piękne? Ten ozdobnik jest po prostu bajeczny! Do tego dochodzi grubość tkania i liczba węzełków, a poza tym jeszcze różne układy kolorów. To wszystko tworzy teksturę. Uważam, że to naprawdę dobry wzór. W ostatnim czasie dużo i często o tym myślę. Kilimy są tkane z różnych historii. Trzeba je chronić i dbać o nie. Nawet jeśli ten leżał gdzieś zapakowany, rzucony molom na pożarcie, teraz musi ożyć i opowiedzieć nam swoje historie. Jestem pewna, że my też jesteśmy tam wplecione, nawet jeśli nigdy nie przyszło nam to do głowy.

I Stazja wróciła do trzepania starego dywanu. Nigdy nie zapomniałam tej lekcji.

Nie wiem, czy mam w tym miejscu podziękować Stazji, ponieważ sprawiła, że zawładnęły mną te historie i że przez lata jak opętana szukałam następnych historii, ukrytych za tymi pierwszymi jak kolejne warstwy w cennym dywanie.

Zacznę więc tutaj, pocieszając sama siebie jak przestraszone dziecko, które mocno przytula ukochaną zabawkę. Nie wiem, czy zdołam oddać sobie sprawiedliwość tym, co chcę spróbować ci opowiedzieć, i czy zdołam oddać sprawiedliwość tobie.

Boję się tych historii. Tych historii, które stale toczą się równolegle, chaotycznie, które wysuwają się na pierwszy plan, potem się chowają, wchodzą sobie w słowo. Bo one łączą się i przecinają, omijają się z daleka, nakładają na siebie, szpiegują się i zdradzają, prowadzą na manowce, zostawiają ślady, zacierają je, a przede wszystkim skrywają w sobie jeszcze tysiące innych historii.

Nie wiem, czy sama zrozumiałam i rozpoznałam wszystkie te powiązania, ale muszę w to wierzyć, by w krytycznej sytuacji – kiedy wszystkie liny się zerwą, wszystkie mosty runą – znowu rozłożyć ramiona i pofrunąć.

Zacznę od Stazji, żeby dojść do ciebie, Brilko.

Powiedziano mi, że przyszła na świat w mroźną zimę rozpoczynającego się dwudziestego wieku. Miała na głowie mnóstwo włosów, tak że można jej było zaplatać warkoczyki. I z pierwszym krzykiem właściwie już tańczyła. Śmiała się, kiedy krzyczała, jakby robiła to raczej dla uspokojenia dorosłych: rodziców, położnych, wiejskiego lekarza, a nie dlatego, że musiała. Swoje pierwsze kroki stawiała tak, jakby tańczyła pas de deux. I lubiła czekoladę, od zawsze. I zanim umiała powiedzieć „ojciec”, mówiła „madame Butterfly”. I gramofon odkryła dla siebie bardzo wcześnie, i miała najnowsze płyty, i nim umiała pisać i czytać, śpiewała razem z tym, co szło z płyty, i do tego tańczyła. I Eleonora Duse była jej faworytką. I była zwinniejsza i bardziej elokwentna od obydwu starszych sióstr. I najbardziej pogodna, i najbystrzejsza z nich.

Lecz przy okazji takich historii często zmyśla się to czy owo.

Kochała książki i sztuki piękne, ale przede wszystkim chodziła, tańcząc. I tańcząc, zawróciła w głowie porucznikowi Białej Gwardii na balu noworocznym u burmistrza, na swym pierwszym balu. Bezczelnie i młodzieńczo wtedy wyglądała, można by rzec, niemal prowokacyjnie. I warkocze, jej długie warkocze, upięte na głowie, błyszczały niczym aureola wokół porcelanowego czoła. Emanowało z niej coś, co sprawiło, że się w niej zakochał. Naturalnie na wieki, na zawsze.

Doskonale jeździła konno, po męsku, co wywarło wrażenie na poruczniku. I to jakie! I interesowała się sawantkami, i chciała się kształcić w tańcu w Paryżu, w Ballets Russes. Miała siedemnaście lat, wtedy poprosił ją o rękę, potem przyszła rewolucja, a z nią groźba, że zostaną rozdzieleni. Krótko przed jego wyjazdem do Rosji ogarnął ją strach i zapomniała o Ballets Russes i o sawantkach, i wzięła z nim ślub. W małej cerkwi, w obecności swoich sióstr i ojca Serafima. Noc poślubną spędzili w zajeździe w pobliżu stepu, niedaleko od klasztoru mieszczącego się w skalnych jaskiniach. Tylko ich dwoje, noc, jaskinie, kamienie. Tak to było.

Naturalnie powinna była od razu zajść w ciążę, w takich historiach najczęściej tak się dzieje, tym razem jednak było inaczej. Wcześniej wciąż prosiła swego ojca, fabrykanta czekolady, o pozwolenie na wyjazd do Paryża, żeby tam móc się nauczyć pięknej sztuki tańca, ale on ciągle odpowiadał, że kobiecie nie wypada jeździć na koniu po męsku, a tym bardziej nie uchodzi w obcym mieście wyczyniać wulgarnych wygibasów.

Pojechała więc do męża do Piotrogrodu, nie do Paryża.

Dopiero po kilku latach, przemierzywszy wiele dróg i doznawszy wielu cierpień, wróciła do swej ciepłej ojczyzny. Tam, gdzie później miałyśmy się urodzić ja i ty, Brilko.

Tu na razie kończy się legenda, a zaczynają fakty. Dziecko, najstarsze dziecko tych dwojga było mężczyzną i ten mężczyzna spłodził córkę. Córka zmieniła się w kobietę i urodziła Darię i mnie. A Darii urodziłaś się ty, Brilko. Te kobiety, ten porucznik, te córki i synowie już nie żyją, ale żyje legenda, żyjemy ty i ja. Więc musimy spróbować coś z tym zrobić.