CZWARTEK, 18 MAJA

Wyobrażam sobie, że wydziedziczam Hansa i robię wszystko, żeby nic nie dostał.

On mi na to odpowiada, że chce mi odebrać Sixtena, dla naszego wspólnego dobra, bo tacy starzy ludzie jak ja nie powinni już chodzić do lasu, a takie psy jak Sixten muszą się wybiegać, tymczasem ja mogę mu zaoferować jedynie krótkie spacery lokalną drogą.

Patrzę na Sixtena, który leży obok mnie na kuchennej kanapie. Szeroko ziewa i wygodnie układa łeb na moim brzuchu. Zagrzebuję spuchnięte palce w jego sierści i kręcę głową. Co ten Hans wie! Za cholerę nie pozwolę, żeby odebrał mi psa.

Ingrid, która stoi przy kuchennym stole, wzdycha.

– Niczego nie mogę panu obiecać, ale zrobię wszystko, co możliwe, żeby panu pomóc – zapewnia. – Bo ja też uważam, że to nie jest w porządku. – Zapisuje coś w dzienniku Pomocy Domowej.

Kiwam głową i lekko ściągam usta. Jeśli ktoś mógłby mi pomóc w tej sprawie, to na pewno ona.

Ogień trzaska w kominku, płomienie tańczą po brzozowych polanach; trudno mi od nich oderwać wzrok. Wracam myślami do porannej rozmowy z synem i znowu ogarnia mnie złość. Za kogo on się uważa? To nie on powinien decydować, z kim ma zostać Sixten.

Na chwilę zamykam oczy, ponieważ kiedy się złoszczę, ogarnia mnie zmęczenie. Wsłuchuję się w ruchy Ingrid i mój oddech staje się cięższy. Gniew powoli mija, a zamiast niego pojawia się coś, co od pewnego czasu nie daje mi spokoju. Czuję się tak, jakby ktoś mnie piłował w okolicy mostka. Wydaje mi się, że pewne rzeczy powinienem robić inaczej.

– Najgorsze jest to, że zacząłeś o tym myśleć – stwierdził Ture, kiedy ostatnio próbowałem wyjaśnić mu to przez telefon.

Chyba miał rację. Dochodzę do tego wniosku, kiedy tak leżę z Sixtenem w kuchni i przysłuchuję się Ingrid.

W pustce, jaka po tobie pozostała, Fredriko, zacząłem się zastanawiać nad rzeczami, którym wcześniej nie poświęcałem uwagi, bo nigdy nie miałem wątpliwości. Zawsze wiedziałem, czego chcę, i umiałem odróżniać dobro od zła. Nadal to potrafię, a mimo to targają mną wątpliwości.

Zastanawiam się, dlaczego stało się to, co się stało. Myślę o matce i o Starym, i to w taki sposób jak nigdy dotąd. Najczęściej jednak myślę o Hansie, ponieważ nie chcę, żeby był taki jak Stary.

I właśnie w tej sprawie doszło między mną a nim do tak gwałtownej kłótni, że nie wiedziałem, co ze sobą począć. Jestem pewny, że jeśli syn odbierze mi Sixtena, nie zdołam uporządkować swoich spraw.

– Zabiorę go w porze lunchu na krótki spacer – proponuje Ingrid i zdecydowanym ruchem zamyka dziennik.

Oczy jej błyszczą, bo sama ma psa i oburza ją myśl o tym, że ktoś mógłby mi odebrać Sixtena. Przeciąga dłonią po krótkich, siwych włosach, wyjmuje przepisane mi lekarstwa i sprawdza, czy dawka się zgadza. To tabletki na moje chore serce i wszystkie inne dolegliwości, które się z tym wiążą.

– Dzięki – mówię i wypijam łyk herbaty.

Gdybym miał córkę, chciałbym, żeby była taka jak ona. Ingrid chodziła z Hansem do równoległej klasy, a jej dziadek od strony matki pracował w tartaku w Ranviken w tym samym czasie co mój Stary.

Ingrid ma dziś na sobie granatową bluzę z logo Pomocy Domowej. Zastanawiam się, czy nie marznie, bo przyszła bez kurtki. To, że ludzie nie marzną, trochę mnie dziwi, chociaż kiedyś sam przez sześć miesięcy w roku chodziłem bez skarpet, a krótkie spodnie wkładałem już na początku maja. Teraz ciągle jest mi zimno i palę w kominku, mimo że na dworze robi się coraz cieplej. Lekarze i pracownicy Pomocy Domowej twierdzą, że to całkiem normalne zjawisko.

Ty też jesteś zmarzlakiem, Fredriko. Kiedy przychodzimy do ciebie w odwiedziny, zwykle masz na sobie stare, robione na drutach kamizelki.

Ingrid jeszcze raz sprawdza dawki leków, a potem bierze telefon, żeby zobaczyć, czy ktoś do niej nie dzwonił. Patrzę na nią i nagle uświadamiam sobie, że nie wiem, czy ma jakąś rodzinę. A może mi o tym opowiadała, tylko zapomniałem? Po sposobie, w jaki ludzie odpowiadają na moje pytania, domyślam się, że pamięć coraz częściej mnie zawodzi. Hansa to denerwuje.

– Niedawno mnie o to pytałeś – mówi mój syn.

Ingrid nigdy mnie w ten sposób nie poniża.

Leżę na jednej z twoich starych kołder zrobionych ze ścinków, układam nogi w innej pozycji i obserwuję Ingrid. Na pewno ma miłe, uprzejme i dobrze wychowane dzieci.

Biorę do ręki kubek zupy z dzikiej róży, który Ingrid postawiła na kuchennym stole. Chłodny, gęsty napój wypełnia mi usta. Zupa z dzikiej róży to jeden z moich przysmaków. Nadal ją lubię, podczas gdy wiele innych potraw zmieniło z czasem smak. Ciastek z bitą śmietaną nie jestem już w stanie jeść – mają smak pleśni. Mimo to Hans z uporem maniaka mi je kupuje.

– Jesteś taki chudy – mówi, jakby to była moja wina, że cierpię na zanik mięśni, albo jakbym to ja wymyślił coś takiego jak bezwartościowe, starzejące się ciało.

Odstawiam szklankę na stół i zlizuję z wąsów to, co na nich zostało.

Ingrid podchodzi do kominka i dokłada polana do ognia. Zauważyłem, że radzi sobie z tym bez problemu. Ona i jej brat są współwłaścicielami piłołuparki, która ma też funkcję chwytania i cięcia pni. Maszyna waży dwanaście ton. Nie znałem rodziców Ingrid, ale wiem, kim byli. Oboje wcześnie zmarli i przejęła po nich go- spodarstwo.

Niektórzy pracownicy Pomocy Domowej nie potrafią rozpalić ognia w kominku. Korę brzozową kładą na samej górze zamiast na dole, by na niej ułożyć stos polan i podpalić je od góry. Na początku próbowałem ich instruować, jak i co mają robić, ale później przestałem. Ci młodzi radzą sobie z tym najgorzej. Wiele można by powiedzieć o Starym, ale to on mnie nauczył, jak się to robi. Przynajmniej to mi po nim zostało. Dzisiejsza młodzież patrzy przed siebie nie dalej niż w perspektywie paru dni. Zwykle czekają, aż im się wszystko poda na tacy, i nie potrafią robić rzeczy, których my uczyliśmy się w młodości. Ciekawe, jak by się zachowali, jeśli doszłoby do jakiegoś kataklizmu, gdyby na przykład elektrownia wyłączyła prąd albo przestały funkcjonować gminne wodociągi i zabrakłoby im wody. Jestem pewny, że rozsypaliby się jak domek z kart.

Długo wpatruję się w ogień. Gdyby te wszystkie nieszczęścia spadły na mnie, piłbym wodę ze strumienia, dom ogrzewałbym drewnem i korzystałbym z zapasów żywności zgromadzonych w piwnicy. Płomienie wgryzają się w korę brzozową i zamienia się w gwałtowny ogień. Ich żółty taniec przypomina mi Hansa. Jako chłopiec często i długo wysiadywał przed kominkiem i jak zaczarowany wpatrywał się w ogień. W tamtych czasach nadal byłem dla niego prawdziwym autorytetem, więc wsłuchiwał się uważnie w każde moje słowo.

– Hans chce, żebym przestał palić w kominku, i nie tyl- ko zamierza mi odebrać Sixtena, ale także drewno – mówię i wybucham śmiechem, chociaż jego zamiary przyprawiają mnie o ból serca. – Sugeruje, że powinienem odkręcić kaloryfery, bo wydaje mu się, że mnie na to stać.

– To prawda, ale dobrze pan wie, że jego zachowanie wynika z troski syna o ojca – odpowiada Ingrid, myjąc talerz. – Hans boi się, że któregoś dnia zapomni pan coś zakręcić, potknie się, wracając do domu z drewnem z komórki, albo że pan upadnie w czasie spaceru z Sixtenem.

Chcę jej odpowiedzieć, że Hans jest głupi i myśli tylko o sobie, ale gryzę się w język.

– Proszę się nie przejmować tym, co pana syn mówił o drewnie – radzi mi Ingrid. – Ja albo inni opiekunowie z Pomocy Domowej przychodzimy do pana tak często, że jeśli pan o czymś zapomni, od razu to zauważymy.

Wsuwam palce w brodę i mruczę w odpowiedzi, że Hans ma to w nosie, ale Ingrid ma taką minę, jakby mnie nie słuchała.

– Wieczorem przyjdzie do pana Eva-Lena – przypomina mi.

Ogarnia mnie złość, ale nie odpowiadam, tylko kiwam głową. Nie komentuję jej słów, wiem jednak, że szybko zasnę.

Eva-Lena zaczęła do mnie przychodzić, kiedy w czasie przymrozków Ingrid poślizgnęła się i złamała nogę. Przez kilka tygodni przebywała na zwolnieniu lekarskim, a ja musiałem znosić tę jędzę Evę-Lenę, która na domiar złego pochodzi z Frösön.

Pracownicy Pomocy Domowej odwiedzają mnie cztery razy dziennie. Kiedy Hans pierwszy raz o nich wspomniał, pomyślałem, że to żart. Zrobił to jakieś pół roku po tym, jak się wyprowadziłaś. Zaśmiałem mu się w twarz, ale później było mi wstyd, bo przecież chciał dla mnie dobrze.

W tamtych czasach nadal sam decydowałem o swoim życiu.

Całe szczęście, że jest Ture, do którego opiekunowie z Pomocy Domowej zaczęli przychodzić na długo prze- de mną. Kiedyś się wywalił i musiał pojechać do przychodni. Lekarz, młody chłystek, od razu skierował do niego Pomoc Domową, gdy usłyszał, że Ture mieszka sam i nikt mu nie pomaga.

Turego szczerze to rozbawiło, bo przez całe życie mie- szkał sam. Po wizycie u lekarza w jego domu zaroiło się nagle od obcych ludzi, którzy spędzali w nim wiele godzin. Teraz nie lubi brać prysznica, bo krępuje się, że opiekunowie widzą go nagiego. Dla niego ta sytuacja jest niezręczna, podczas gdy mnie wcale to nie przeszkadza. Ture twierdzi, że jest mu żal tych ludzi, bo muszą oglądać jego stare, pomarszczone ciało.

Najbardziej dokucza mi to, że czasem tracę równowagę. Właśnie z tego powodu nie mogę chodzić z Sixtenem na długie spacery. Gdyby nie te problemy z równowagą, nie musiałbym się kłócić z Hansem ani na niego złościć.

Oprócz Ingrid lubię też Johannę, która pochodzi z Bölvike i jest w wieku naszej wnuczki Ellinor. Johanna to hałaśliwa duża kobieta – jej matka też kiedyś taka była. Nigdy nie wiadomo, co Johanna powie, ale doprowadza mnie do śmiechu, chociaż nie mam powodu, żeby się z czegokolwiek cieszyć. Ture mówił mi kiedyś, że stale przychodzą do niego nowi pracownicy Pomocy Domowej, których nie zna. Zastępują tych, którzy opiekują się nim na co dzień. Gdyby do mnie przychodziło tyle obcych osób, od razu bym zadzwonił ze skargą do szefa Pomocy Domowej. Przecież człowiek powinien znać ludzi, którzy kręcą mu się po mieszkaniu.

– Przed wyjściem dołożę do ognia, żeby mógł pan spokojnie zasnąć – mówi Ingrid i wstaje z krzesła. Nawet nie zauważyłem, kiedy na nim usiadła.

Zabiera ze stołu talerz i sztućce, których używała do krojenia kanapek na małe kawałki. W dolnej szczęce zostały mi tylko dwa zęby, więc gdyby nie podała mi posiłku w takiej postaci, musiałbym przeznaczyć na niego więcej czasu. Hans namawia mnie, żebym sobie zrobił mostek, ale uważam, że to niepotrzebny wydatek. Zostało mi niewiele lat życia, więc byłoby to wyrzucanie pieniędzy w błoto. Miękkie albo rozdrobnione jedzenie nie jest takie złe. Może nie tak smaczne jak to twarde, ale w życiu nie wszystko można mieć.

Sixten ociera się o moje nogi, a ja czuję kłucie w piersi. Mam ochotę z tobą porozmawiać, chociaż kiedy mieszkaliśmy razem, rzadko to robiliśmy. Wiem, co byś powiedziała: że przyniesienie drewna i spacer z Sixtenem, żeby mógł się wysikać, to sprawy oczywiste. Przecież do lasu mam tak blisko.

Od twojego wyjazdu z naszego domu minęły trzy lata. Kiedy zjawił się Hans, żeby cię stąd zabrać, obrzuciłaś mnie tym swoim spojrzeniem, jakbyś nie rozumiała, co się dzieje. Hans wyjaśnił, że pora jechać i że tam, dokąd cię zabiera, będzie ci lepiej.

Zauważyłem po twojej minie, że mu nie uwierzyłaś i wolałabyś zostać ze mną. W miejscu, które dobrze znałaś. Przez chwilę patrzyliśmy sobie w oczy i niczego nie pragnąłem bardziej, niż żebyś została. Ale wziąłem cię za rękę, uścisnąłem i powiedziałem:

– Hans ma rację, tam ci będzie lepiej niż ze mną.

Całe moje „ja” się temu sprzeciwiało, ale wiedziałem, że to konieczne, bo nie byłem w stanie dłużej się tobą opiekować.

Zerkam na Ingrid i na puszkę, która stoi na stole. Nie mogę jej otworzyć, bo palce mam za słabe i za sztywne, żeby móc objąć wieczko. Moje dłonie nadal są duże jak bochny chleba, ale straciły dawną moc, ponieważ nie mogę już zginać środkowych palców.

– Zgrubiałe palce to dla ludzi w pana wieku i z taką kartą chorób coś normalnego – wyjaśnił mi lekarz w czasie ostatniej wizyty.

Ingrid szukała dla mnie puszki, którą dałbym radę otworzyć, na tyle szczelnej, żeby nie uchodził z niej cały zapach. Pewnego dnia przyniosła mi taką, ale i tak nie mogłem zdjąć wieczka.

– Pomóc panu? – pyta, stojąc plecami do mnie.

Szybko opuszczam wzrok. Ingrid wiele razy mi w tym pomagała, a mimo to wciąż się tego wstydzę. To, że ktoś przechowuje w puszce szal cierpiącej na demencję żony, żeby móc zapamiętać jej zapach, jest naprawdę żałosne, dlatego nikt inny oprócz Ingrid o tym nie wie. Wstydziłbym się tego nawet przed tobą, Fredriko. Wprawdzie nigdy nie okazywaliśmy sobie zbyt wielkiej czułości, ale wiedzieliśmy, że to nie jest konieczne.

Ingrid odkręca pokrywkę i podaje mi puszkę. Potem odwraca się plecami do mnie, bierze ściereczkę i wyciera nią zlewozmywak.

Przykładam szal do twarzy i wdycham jego zapach. Zamykam oczy, bo zaczynają mnie szczypać, a nie chcę się rozpłakać. Ingrid twierdzi, że to wilgotnienie oczu jest w moim wieku czymś normalnym. Łzy pojawiają się przy większości wspomnień.

Kupiłaś ten szal na targu, kiedy Hans był tak mały, że jeszcze nie chodził. Siedział w wózku, który dostaliśmy od sąsiadów mieszkających po drugiej stronie drogi. Pamiętam, że miał duże koła, a ty powiedziałaś, że to dobrze, bo będą się nadawały na nasze piaszczyste drogi. Szal był na początku jednolicie ciemnoczerwony, ale później co pewien czas naszywałaś na niego różnobarwne łatki. Kiedy na dworze było zimno, owijałaś nim szyję, a przy ładnej pogodzie zarzucałaś go na ramiona.

– Nie weźmiesz go ze sobą? – spytałem, kiedy po raz ostatni wychodziłaś przez drzwi naszego domu. Wcześ- niej Hans spakował twoją walizkę, którą miałaś zabrać do domu opieki Brunkulla Gård.

Odwróciłaś się i na mnie spojrzałaś. Przez chwilę wydawało mi się, że jesteś myślami ze mną, że weźmiesz ten szal i z uśmiechem mi podziękujesz, tak jak w poprzednich latach, kiedy przed wyjściem z domu zapomniałaś czegoś zabrać. Tym razem było inaczej: spojrzałaś na mnie pytającym wzrokiem, jakbym trzymał w ręce nieznany przedmiot.

Od dawna nie wyjmuję szala z puszki, bo zależy mi, żeby jak najdłużej czuć twój zapach. Teraz pachniesz inaczej, bo dali ci inne kremy i mydła. Demencja wywołała zmiany nie tylko w twoim mózgu.

Wciskam szal do puszki i zakręcam wieczko. Zauważyłem, że łatwiej mi ją otworzyć, niż zamknąć. Odstawiam ją na stół, żeby Ingrid zakręciła wieczko mocniej, i przykładam głowę do poduszki.

Ingrid zmywa naczynia. Dźwięki, które słyszę, brzmią w moich uszach jak kołysanka. Wpatruję się w ogień i prawie nie zauważam, kiedy Ingrid się żegna, wychodzi z domu i zamyka za sobą drzwi.

W kuchni jest ciemno, chociaż jasne letnie noce stają się coraz dłuższe. W pokoju są tylko dwa małe okna, a pomalowany na brązowo sufit pochłania większość i tak słabego światła, które wdziera się do środka.

Drewno trzaska na kominku, Sixten oddycha ciężko, a ja drapię go za uszami i pod brodą. Jego sierść jest tak samo miękka i puszysta jak wtedy, kiedy był szczenia- kiem. Któregoś dnia Fredrikssonowie z Fåker spytali nas, czy nie chcielibyśmy wziąć od nich kolejnego szczeniaka, ale ty byłaś sceptycznie nastawiona do tego pomysłu. Sixten był siódmym szczeniakiem, którego dostaliśmy od Fredrikssonów. W sumie urodziło im się ze sto psów, które pomagały im w polowaniach na łosie. Uważałaś, że jesteśmy za starzy na kolejnego psa. Hans też tak myślał, a ja powiedziałem, że jesteście śmieszni, i nazwałem was pesymistami.

Kiedyś w końcu nie wytrzymałem i ryknąłem, o co mu, kurde, chodzi? Co to według niego znaczy, że „jesteśmy za starzy na psa”? Spytałem, co w takim razie mamy robić: siedzieć i czekać, aż zdechniemy? Dwa dni później Hans zawiózł nas do Fåker, a kiedy wsiedliśmy do samochodu i położyłem ci Sixtena na kolana, zmieniłaś zdanie. Poszłaś do Larssonów i poprosiłaś ich o kawałek wątróbki. Chciałaś ją ususzyć, żebyśmy mogli tresować naszego nowego psa. To było dokładnie rok przed wystąpieniem pierwszych symptomów twojej choroby.

Chwytam Sixtena lekko za ucho i wydaję z siebie chrap- liwy dźwięk. Wyraźnie czuję, że palce mam sztywne. Po tym, jak zacząłem przyjmować tabletki na serce, musiałem odstawić lekarstwo na reumatyzm. Na szczęście ból nie jest jeszcze zbyt silny.

– To chyba łatwa decyzja? – spytał z uśmiechem lekarz. – Serce albo stawy?

Pomyślałem, że śmierć z powodu zawału nie byłaby taka zła, ale lekarz przerwał moje dywagacje.

– Jeśli nie ma pan więcej pytań, to na dzisiaj wszystko – oznajmił i odwrócił się do monitora.

Siła, z jaką stukał palcami o blat stołu, wskazywała na to, że dokądś mu się spieszy. Siwe, rzadkie włosy leżały na jego okrągłej czaszce jak brzydki czepek kąpielowy. Oceniłem, że wkrótce przejdzie na emeryturę. Podobno lekarze, którzy pracują w przychodniach na zlecenie, zarabiają przez miesiąc tyle, co ja przez cały rok w tartaku. Gdy spytałem go, gdzie jest lekarz rodzinny, który zwykle mnie przyjmował, odparł, że jego matka pochodzi z Jämtlandu. Jakby mnie to cokolwiek ob- chodziło.

Miałem ochotę wstać, walnąć laską o stół i spytać, jak to możliwe, że człowiek może mieć dłonie, którymi nie jest w stanie otworzyć puszki śledzi, a na dodatek musi wybierać między reumatyzmem a zawałem. Niestety, zabrakło mi kilku słów i nie byłem w stanie sklecić mądrego zdania.

Czekałem, aż Hans wstanie i powie, że się na to nie zgadzamy, aż weźmie mnie pod ramię i wszystko załatwi, tak jak ja załatwiłem kiedyś sprawę, z którą miał kłopot. Pewien chłopak z sąsiedztwa rzucał w niego szyszkami na przystanku autobusowym, więc chwyciłem go za koszulę i zepchnąłem do rowu.

Niestety, Hans tylko wstał i podał mi kurtkę, a potem pojechaliśmy do domu.

Sixten zaczyna chrapać, a ja znowu łapię go za ucho. Zauważyłem, że kiedy używam kciuka i reszty palców, nadal mam całkiem niezły chwyt. Ingrid twierdzi, że jest mocniejszy niż u większości osiemnastolatków. Ale ty, Fredriko, masz jeszcze silniejsze palce. Wiem o tym od pracowników domu opieki Brunkulla Gård. Pewnie powinienem się wstydzić, ale kiedy mi mówią, że ściskasz ich palcami tak mocno, że aż bieleją ci knykcie, bardzo mnie to cieszy.

Godzina 13.10

Bosse chce na obiad zapiekankę z mięsem, sosem i warzywami, a do tego kawę z dużą ilością cukru. Dmucha w butelkę, aż ślina mu cieknie, i mówi o Sixtenie. Kazał mi napisać, że jest oburzony pana pomysłem, żeby mu zabrać Sixtena. Ogień w kominku OK.

Ingrid