PROLOG

 

Kompleks Osówka, 18 czerwca 2022 r.

 

 

Natalia Szatecka

 

 

Zanim gasną światła, rejestruję tylko kilka podstawowych faktów. Znajduję się w podziemnym korytarzu, właściwie w środku góry, a nad sobą mam kilkadziesiąt metrów litej skały. Wszystko inne znika w mroku, który nagle wypełnia tunele.

Rozlega się głośny huk, a zaraz po nim kolejne. Ledwo wybrzmiewają, słyszę odgłosy przelatujących samolotów, spadających bomb i dzikie, agresywne, niemal zwierzęce krzyki po niemiecku.

Chwilę później żarówki przy stropie lekko mrugają, na przemian rozjaśniają sztolnię i gasną, jakby świat zastanawiał się, czy będzie jeszcze trwać, czy może to najwyższa pora, żeby się skończył.

Kiedy światło na dobre wraca, okrzyki i trzaski cichną.

Audiowizualna inscenizacja nie była przesadnie sugestywna, ale sprawiła, że czuję się pod ziemią nieco mniej komfortowo niż jeszcze przed momentem.

Razem z innymi turystami wbijamy wzrok w przewodnika, który sprawia wrażenie, jakby oprowadzał dziś przynajmniej o jedną grupę za dużo. Nie jest znudzony, ale z pewnością chciałby już być w domu.

Przez moment mówi o tym, że to krótkie przedstawienie nie miało wiele wspólnego z rzeczywistymi wydarzeniami, bo tak naprawdę alianci nigdy nie zrzucili bomb na ten kompleks.

– Zwyczajnie nie słyszeli o jego istnieniu – oznajmia. – Budowa Riese aż do końca wojny była utrzymywana w ścisłej tajemnicy. Potem zresztą też wiedzieli o nim nieliczni. Cała dokumentacja została zniszczona, ludzie pracujący w sztolniach zginęli, a świadkowie z jakiegoś powodu milczeli do końca życia.

Przewodnik robi pauzę i toczy po nas wzrokiem, jakby oczekiwał, że zainteresujemy się tym, co ma do powiedzenia, na tyle, by zagaić. Odezwałabym się, ale nie bardzo wiem, o co zapytać – niejasności związanych z tym miejscem jest tyle, że trudno ogarnąć je umysłem.

– I naprawdę nie ma żadnych dokumentów? – rzuca jeden z mężczyzn.

Nazywa się Radek Ossowski. Przedstawił mi się w restauracji, kiedy czekaliśmy na wejście. Jako jedyni zjawiliśmy się sami, więc dość naturalne wydawało się, by nawiązać choćby trywialną rozmowę.

Jest raczej inteligentny niż przystojny. Wygląda na porządnego człowieka, ale nie wiem, czym się zajmuje. Rozmawialiśmy właściwie tylko o drugowojennej historii, jakbyśmy musieli odpowiednio nastroić się przed wejściem do podziemnych nazistowskich tuneli.

Spodziewałam się, że jeśli ktokolwiek będzie zadawał pytania, to właśnie Radek. Wygląda na takiego.

– Cała dokumentacja, która się tutaj znajdowała, została zniszczona – powtarza przewodnik. – Zachowały się jedynie papiery w Berlinie. Ale do dziś są one opatrzone klauzulą tajności.

Wymieniam się zaciekawionym spojrzeniem z Ossowskim. Widzę, że nie zamierza odpuścić.

– Klauzulą tajności? – pyta.

– Rząd niemiecki podzielił materiały na dwie partie. Pierwsza będzie mogła zostać ujawniona w 2045 roku, druga dopiero w 2095.

– Mówi pan poważnie?

– Niestety – przyznaje przewodnik i widać, że sam nie rozumie tego stanu rzeczy. Przez chwilę odpowiada na pytania pozostałych członków naszej grupy. Chcą wiedzieć, dlaczego w ogóle utajniono dokumenty, czy Unia Europejska nie może czegoś zrobić i kto ma do nich dostęp. Mężczyzna zbywa wszystko niewiedzą.

– Nie ma rady, te dokumenty poznają dopiero nasze dzieci – rzuca. – Jedyne pewne źródła, z których my możemy czerpać wiedzę na temat tego kompleksu, to listy Speera, głównego architekta Rzeszy, oraz wspomnienia więźniów obozów koncentracyjnych, którzy zostali przymusowo skierowani do podziemi.

Krzywię się na myśl o tym, że ci zagłodzeni, balansujący na granicy śmierci ludzie byli zmuszani do pracy, która zapewne wycieńczyłaby w dzisiejszych czasach najbardziej zaprawionych górników.

– Dowożono ich tutaj? – pyta jakiś starszy mężczyzna. – Z Auschwitz?

– Nie – odpowiada przewodnik. – Pociągi musiałyby kursować w zasadzie bez przerwy, bo śmiertelność w podziemiach była ekstremalnie duża. W okolicy wybudowano więc podobóz Gross-Rosen, Wüstewaltersdorf.

– Ekstremalnie duża? To znaczy jaka? – pyta Radek.

Rozglądam się po przestronnej hali, przed którą stoimy. Ma dziesięć metrów wysokości i jakieś siedem szerokości. Strop jest umocniony drewnianymi szalunkami, a wszystko sprawia wrażenie, jakby miało zaraz się zawalić. Osoby z klaustrofobią nie miałyby tu łatwo, a to najbardziej przestronne miejsce w całym kompleksie.

– Średnia długość życia wynosiła tutaj miesiąc – mówi w końcu mężczyzna. – Było to na rękę budowniczym, bo w ten sposób wszystkie informacje na temat Riese systematycznie szły wraz z więźniami do grobów. Szacuje się, że pracowało tu kilkadziesiąt tysięcy ludzi. Ci, których nie zabiły mordercze warunki pracy i detonacje ładunków wybuchowych w wąskich tulejach, byli rozstrzeliwani. Niemcy zadbali, by tajemnica Riese nigdy nie wyszła na jaw.

Przewodnik daje nam czas na zrobienie zdjęć i mówi o dwupoziomowych chodnikach, którymi doprowadzano tutaj prąd i wodę. Słucham go piąte przez dziesiąte, zastanawiając się nad samą nazwą kompleksu.

Riese. Olbrzym.

Z pewnością nie wybrano jej przypadkowo. Cokolwiek tu tworzono, musiało być gigantycznym przedsięwzięciem.

Patrzę na mężczyznę, który rozwodzi się na temat stanu zaawansowania instalacji elektrycznej, i zastanawiam się, ile odpowiedzi tak naprawdę ma. Ile wiedzy czerpie z konkretów, a ile z domysłów?

Czekam, aż znów poruszy temat przeznaczenia tego miejsca. To interesuje mnie najbardziej. Szczęśliwie przewodnik długo nie zwleka, a ja szybko korzystam z okazji.

– A według pana? – pytam. – Czym było Riese?

Wzrusza ramionami w tak naturalny sposób, jakby to była reakcja bezwarunkowa.

– Zasadniczo są trzy teorie, które wydają mi się prawdopodobne – oświadcza.

Przechodzi powoli w głąb tunelu, a my posłusznie podążamy za nim.

– Według pierwszej miał to być podziemny kompleks zbrojeniowy, w którym Trzecia Rzesza mogłaby spokojnie produkować pojazdy czy wyposażenie, bez narażania się na ataki ze strony aliantów. Słabą stroną tej koncepcji jest fakt, że wprawdzie hale są przestronne, ale same tunele niezwykle wąskie, jak mogli się państwo przekonać. Transportowanie tutaj części do maszyn byłoby praktycznie niemożliwe.

Kiwam głową, bo wydaje mi się, że to dość mocny kontr­argument.

– Druga teoria mówi o tym, że Riese miało służyć jako tajne laboratoria. Jak wiemy, hitlerowskie Niemcy prowadziły badania nad bombą atomową, więc możliwe, że to miejsce było związane z tym projektem. Na korzyść tej koncepcji przemawia fakt masowego niszczenia dokumentów oraz to, że w okolicy znajdują się bogate złoża uranu. Badacze do dziś pojawiają się na hałdach pokrywających zbocza i odnotowują promieniowanie.

– A trzecia? – pyta starsza kobieta, żona mężczyzny, który zaczął dociekania.

– Ostatnia z teorii zakłada, że Riese miało być jednym wielkim schronem. Inżynier, który nad nim pracował, wspominał o tym, że kompleks miał pomieścić dwadzieścia tysięcy osób. Przypuszczalnie więc chodziło o zapewnienie bezpieczeństwa całej elicie Rzeszy, politycznej i wojskowej.

– Czyli arka przetrwania?

– Owszem. Byłoby to wprost idealne miejsce na przeżycie nawet zmasowanego ataku jądrowego.

Nie odzywam się, ale nie mogę opędzić się od myśli, że ten kompleks tak naprawdę mógłby być każdą z tych rzeczy. Albo czymś zupełnie innym. Wszystko to tylko gdybania niepoparte żadnymi dowodami.

– A podziemne miasto? – pyta starszy mężczyzna.

– To w sumie pewien wariant tej ostatniej koncepcji. Niektórzy sądzą, że chodziło o gigantyczny bunkier, inni natomiast, że o całą metropolię pod powierzchnią. Drosch mówił o miejscu dla dwudziestu tysięcy ludzi, ale pojawiają się przekazy, w których wspomina się o stu, nawet dwustu tysiącach osób – wyjaśnia przewodnik i głęboko wciąga chłodne powietrze. – Jedno jest pewne: Rzesza chyliła się ku upadkowi, przegrywała na każdym froncie i zmierzała do kapitulacji, a w Górach Sowich nadal trwały prace nad Riese. Cokolwiek tutaj robiono, miało to zapewnić Niemcom albo schronienie, albo niespodziewane zwycięstwo.

– Dzięki cudownej broni?

– Zgadza się. Wunderwaffe.

– Wiadomo, czym mogła być?

Starszy facet jest nieustępliwy.

– Nie. Tego nigdy nie ustalono.

– I faktycznie pracowano tutaj do końca wojny?

– Do ostatniej chwili. Berlin upadł, a w tych tunelach wciąż trwały gorączkowe prace. Zupełnie jakby niewiele brakowało, by osiągnąć cel.

Rozglądamy się po wilgotnych stropach, a ja odnoszę wrażenie, że temperatura spadła jeszcze bardziej. Mam na sobie polar i kurtkę, ale ziąb i tak zdaje się przenikać każdy centymetr mojego ciała.

W oddali dostrzegam przestronną, jasno oświetloną i w całości wybetonowaną halę. Widok sprawia, że czuję się, jakbym trafiła nagle do innego świata. Dotychczas poruszaliśmy się wydrążonymi w skale korytarzami, a ja miałam po prostu wrażenie, że jestem w labiryncie jaskiń i przemieszczam się od groty do groty. Teraz znaleźliśmy się w miejscu, które w niczym nie przypomina wnętrza góry – raczej fabrykę.

Nie tylko ja jestem pod wrażeniem. Równie silne emocje towarzyszą pozostałym. Zastanawiam się, czy gdziekolwiek na świecie istnieje coś podobnego, ale szybko dochodzę do wniosku, że pewnie byłoby o tym głośno.

– Cała konstrukcja jest żelbetowa i stanowi jedyny tak dalece wykończony fragment Riese – mówi przewodnik. – Sama Osówka, w której się znajdujemy, składa się z ponad tysiąca pięciuset metrów podziemnych korytarzy, wyrobisk, hal i bunkrów. A przynajmniej o tylu wiemy.

– Ile pozostaje nieodkrytych? – pyta starszy mężczyzna.

Znów wzruszenie ramion.

– Obawiam się, że ludzie, którzy znali odpowiedź, nigdy nie mieli okazji się nią z kimkolwiek podzielić – mówi przewodnik. – Takich kompleksów jak ten jest kilka. Być może byli państwo w innych. We Włodarzu, w Rzeczce?

Czeka, aż ktoś podniesie rękę, ale nie jesteśmy grupą dzieciaków, które wyrywałyby się do odpowiedzi.

Wiem, że Radek był w obydwu tych miejscach. Przyjechał w Góry Sowie z samego rana, by zdążyć zobaczyć każdy z podziemnych kompleksów. Ja dziś załapałam się tylko na Osówkę, w dodatku całkowicie przez przypadek.

– Większość badaczy jest zgodna, że wszystkie te kompleksy miały być połączone w jeden ogromny, biegnący aż do podziemi Zamku Książ – dodaje przewodnik. – Część osób jest zdania, że to się udało, tyle że Niemcy zasypali przejścia.

Wskazuje na rumowisko, które przed momentem minęliśmy. Przypuszczam, że jest stanowczo zbyt duże, by udało się je bezpiecznie przekopać. Szczególnie że nikt tak naprawdę nie wie, czy coś znajduje się po drugiej stronie.

– Cokolwiek się tu mieściło, nazistom naprawdę zależało, by to ukryć – kontynuuje mężczyzna, ruszając z powrotem w stronę wyjścia. Najwyraźniej to koniec wycieczki. – Proszę sobie wyobrazić, że mimo bujnych lasów porastających okolicę ani jedno drzewo nie zostało wycięte. Hitlerowcy sprowadzali całe drewno pociągami z innych krajów, by nie zdradzać lokalizacji Riese. W dodatku w gigantycznych donicach zwozili tutaj kolejne, gotowe do zasadzenia drzewa. To było doprawdy olbrzymie przedsięwzięcie.

– Wiadomo, jakie były koszty? – pyta Ossowski.

– Niestety nie. Wszystko odbywało się pod egidą Organizacji Todta, przez co objęte było najściślejszą tajemnicą. Znamy tylko szczątkowe zamówienia i dokumenty przewozowe, z których wynika jedna rzecz.

– Jaka?

– Że na budowę tego miejsca zużyto więcej stali i betonu niż do skonstruowania schronów na terytorium całej Rzeszy. A proszę pamiętać, że mówimy o schyłku wojny. Każda ilość tych surowców była na wagę złota.

Przełykam ślinę i kątem oka dostrzegam, że żarówki przy suficie znów zaczynają mrugać. Na początku lekko, jakby wokół nich kręciły się ćmy. Po chwili już znacznie wyraźniej. Na tyle, że przewodnik się zatrzymuje, jakby po raz pierwszy spotkał się z taką sytuacją.

Kolejna inscenizacja, myślę. Tym razem jednak prowadzący nas mężczyzna pewnie ma do odegrania jakąś rolę. Będzie udawał, że nie wie, co się dzieje.

Gdzieś z oddali dochodzi basowy pomruk, który kojarzy mi się bardziej z dzikim zwierzęciem niż z wcześniejszymi odgłosami imitującymi detonacje ładunków wybuchowych.

Moim zdaniem to lekka przesada, ale niech im będzie.

Przewodnik obraca się i marszczy czoło, jakby rzeczywiście zastanawiał się, o co chodzi. Zanim orientuję się, że nie jest tak dobrym aktorem i że to, co się dzieje, ma miejsce naprawdę, jest już za późno.

Niski dźwięk staje się tak głośny, że wszyscy w jednej chwili zakrywamy uszy. Ledwo rejestruję, że światła gasną, potem na moment się zapalają, a ostatecznie znów zalewa nas mrok. Całkowity, nieprzenikniony.

Ziemia pod moimi nogami drży. Przez okamgnienie staram się wmówić sobie, że to tylko moje urojenia. Potem jednak tuż nad moją głową rozlega się przeraźliwy, rozdzierający rzeczywistość huk.

Kamienny strop wali się prosto na nas, a cały świat znika w rozpaczliwych krzykach ludzi, których miażdżą spadające z góry kamienie.